Πανούκλα, χολέρα, ισπανική γρίπη: επιδημίες στην ιστορία μας

Κίεβο. Καρτ ποστάλ αρχές του 20ου αιώνα. Φωτογραφία: kiev24.ua

В нынешней пандемии коронавируса нет ничего нового – «моровые поветрия», как их называли в старину, бывали в каждом веке. Вспомним те, что ближе всего к нам по времени.

Δεν υπάρχει τίποτα καινούριο στην τρέχουσα πανδημία κοραναϊού – οι «λοιμοί», όπως αποκαλούνταν στις παλιές εποχές, υπήρχαν σε κάθε αιώνα. Ας θυμηθούμε εκείνους που είναι πιο κοντά μας στο χρόνο.

Παρά τη σημαντική αποδυνάμωση μέτρων καραντίνας, το έντονο ενδιαφέρον για το θέμα του κοροναϊού δεν εξασθενεί. ΜΜΕ ενημερώνουν επίμονα τον πληθυσμό για όλα όσα τον αφορούν, εμποδίζοντας τον απλό άνθρωπο να χαλαρώσει: ένας βουλευτής αρρώστησε, άλλος έχει αναρρώσει, εκεί ένα νέο κρούσμα της νόσου, εδώ όλοι είναι υγιείς, ενώ κάπου αλλού όχι ακόμα όλοι και οι μεταφορές δεν θα ξεκινήσουν. Ακόμα και ο πολύ τεμπέλης γράφει για αυτό, ενώ οι άνθρωποι τα διαβάζουν.

Η διάθεση μεταξύ των ανθρώπων διαφέρει: από τον πανικό έως τη δυσπιστία, από το φόβο της απώλειας της υγείας και της ζωής έως το φόβο να μείνει χωρίς τα προς το ζην. Ορισμένοι προβάλλουν διάφορες θεωρίες συνωμοσίας για «την παγκόσμια συνωμοσία μείωσης του πληθυσμού του πλανήτη με βακτηριολογικά όπλα».

Είναι απίθανο να μάθουμε ακριβώς από πού και πώς ακριβώς ήρθε η ασθένεια. Ένα πράγμα είναι σίγουρο: στην τρέχουσα πανδημία δεν υπάρχει τίποτα καινούργιο για την ανθρωπότητα – ασθένειες, επιδημίες, «λοιμοί», όπως λέγονταν τις παλιές μέρες, έπαιρναν εκατομμύρια ανθρώπινες ζωές για πολλούς αιώνες. Ας θυμηθούμε εκείνους που είναι πιο κοντά μας στο χρόνο.

Χτύπημα καμπαναριού της χολέρας

Καρικατούρα με θέμα επιδημιών στο Κίεβο. 1908 Φωτογραφία: fakty.ua

Στις αρχές του 20ου αιώνα, μετά τις αποικιακές εκστρατείες της Αγγλίας στη Μέση Ανατολή, η χολέρα ξεπέρασε για πρώτη φορά την ιστορική της εστίαση. Η επιδημία ξεκίνησε στην Ινδία και στη συνέχεια με εμπορικά καραβάνια βρέθηκε στην Ευρώπη και την Αφρική. Ήδη το 1829 η χολέρα εμφανίστηκε στη Ρωσία (Όρενμπουργκ) και το 1847 έφτασε στο Κίεβο. Σύμφωνα με άλλες πηγές, η χολέρα εμφανίστηκε στο Κίεβο σχεδόν 20 χρόνια νωρίτερα.

Έτσι, σύμφωνα με το μύθο, το 1829 το καμπαναριό στη Νικόλσκα Μπορστσάγκοβα άρχισε να παράγει περίεργους ήχους. Από μόνες τους άρχισαν να βουίζουν οι καμπάνες, όπως έλεγαν οι άνθρωποι – «πριν τη χολέρα». Ο Ρώσος διπλωμάτης A. Μπθλγκάκοφ, στην  επιστολή του προς έναν ιδιώτη στην Αγία Πετρούπολη το χειμώνα του 1830, έγραφε: «Ναι, αδερφέ, είναι σαφές ότι η χολέρα δεν φοβάται και τον παγετό. Ο Ζακρέβσκι διηγιόταν χθες ότι ήταν σκληρή στο Κίεβο...» Με οτιδήποτε προσπαθούσαν να αντιμετωπίσουν τη χολέρα, ακόμη και με τσάι, προσθέτοντας σε αυτό υδροχλωρικό οξύ. Παρόλα αυτά, σύμφωνα με διάφορες πηγές, η θνησιμότητα κατά τη διάρκεια αυτής της επιδημίας ήταν περίπου 40%.

* * *

Ακόμα τα μέσα του 18ου αιώνα στο Κίεβο δημιουργήθηκε κεντρικό δίκτυο ύδρευσης και αποχέτευσης. Ωστόσο, λόγω έλλειψης κονδυλίων του προϋπολογισμού, δεν διατηρούταν σε σωστή κατάσταση, γεγονός που προκαλούσε επανειλημμένα εκδηλώσεις επιδημιών.

Μια νέα επιδημία χολέρας, η οποία συνέβη το 1907, σκότωσε 389 κατοίκους του Κιέβου: το νερό που είχε μολυνθεί από το  βακτήριο Δονάκιο της χολέρας από τα αρδευτικά πεδία (τώρα περιοχή Obolonsky) εξαπλώθηκε σε όλη την πόλη ακριβώς μέσω του συστήματος ύδρευσης.

Να τι έγραφε η εφημερίδα «Καινούριος χρόνος»:

«Κίεβο, 22 Οκτωβρίου: Στο Κίεβο, σε ένα δημοτικό ορφανοτροφείο μια νοσοκόμα αρρώστησε με χολέρα, μετά από αυτήν από τα 45 μωρά στο ορφανοτροφείο τα 40 κόλλησαν χολέρα, εκ των οποίων 15 πέθαναν».

Εφημερίδα «Ρωσικός λόγος»:

«Κίεβο, 27 Νοεμβρίου: Μια σοβαρή επιδημία χολέρας ξέσπασε στο Κίεβο. Χθες καταγράφηκαν 14 κρούσματα, σήμερα 9. Η υγειονομική επιτροπή λαμβάνει μέτρα έκτακτης ανάγκης. Στα παζάρια καθιερώνονται βάρδιες γιατρών. Γίνεται επιθεώρηση στα προάστια της πόλης. Έχει καθιερωθεί η παρακολούθηση των ατμόπλοιων που έρχονται».

«Κίεβο, 28 Νοεμβρίου: Η επιδημία χολέρας στο Κίεβο γίνεται ανεξέλεγκτη. Ολόκληρη η πτέρυγα του Νοσοκομείου του Αγ. Αλέξανδρου ξεχειλίζει από ασθενείς με χολέρα. Το τρίτο αρσενικό γυμνάσιο, όπου ανακαλύφθηκε ασθένεια χολέρας, είναι προσωρινά κλειστό».

Κτήρια «χολέρας» στο Νοσοκομείο του Αγ. Αλέξανδρου. Φωτογραφία 1910. Φωτογραφία: fakty.ua

Η χολέρα είναι πολύ σκληρή ασθένεια. Δεν μοιάζει με τις τρέχουσες πανδημίες γρίπης. Σε αυτήν την ασθένεια ο πυρετός πηδά στους 45 °C, γίνεται αφυδάτωση, άνθρωπος στεγνώνει σαν μούμια και πεθαίνει οδυνηρά.

Μεταξύ του πληθυσμού άρχισε πανικός, ο οποίος τροφοδοτήθηκε από διάφορες, συχνά χωρίς νόημα φήμες. Έτσι, η εφημερίδα «Κιεβίτης» έγραφε ότι στην πόλη κυκλοφορεί φήμη ότι δήθεν φοιτητές του Πανεπιστημίου του Αγ. Βλαντίμιρ (Πανεπιστήμιο του Τ. Σεβτσένκο) διασπείρουν χολέρα. Μια φορά συνέβη και κάτι τραγικό όταν θυμωμένος όχλος έσκισε κυριολεκτικά δύο φοιτητές που προχωρούσαν από το πανεπιστημιακό παρατηρητήριο στο εκπαιδευτικό κτίριο1.

Τα χρόνια των πιο σημαντικών επιδημιών χολέρας στο Κίεβο: 1830, 1848, 1854, 1855, 1866, 1907. Τα κρούσματα χολέρας που εμφανίστηκαν στην Ουκρανία στους σοβιετικούς καιρούς ήταν πολύ λιγότερο εκτεταμένα και σταμάτησαν σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Μη ισπανική «Ισπανική γρίπη»

Μάσκες που φορούσαν γυναίκες κατά τη διάρκεια της επιδημίας «ισπανικής γρίπης». Φωτογραφία: bbc.com

Επιδημία «ισπανικής γρίπης» το 1918-1919 ήταν η μεγαλύτερη πανδημία γρίπης στην ανθρώπινη ιστορία. Περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου πληθυσμού μολύνθηκε από «Ισπανική γρίπη» και 43 εκατομμύρια πέθαναν. Μερικοί ασθενείς πέθαναν την επόμενη μέρα κιόλας, χωρίς να καταφέρνουν να λάβουν τουλάχιστον κάποια θεραπεία.

Κορυφή της επιδημίας σημειώθηκε τον τελευταίο χρόνο του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Οι γιατροί δεν ήταν έτοιμοι για επιδημία: δεν υπήρχαν τεστ, εμβόλια, αντιβιοτικά για την καταπολέμηση επιπλοκών. Μετά το ξέσπασμα της ισπανικής γρίπης ξεκίνησε η παγκόσμια μεταρρύθμιση της υγειονομικής περίθαλψης. Για πρώτη φορά εμφανίστηκαν ξεχωριστά υπουργεία και διεθνείς οργανισμοί υγείας, ενώ πρόσβαση σε δωρεάν ιατρική περίθαλψη μπόρεσαν να πάρουν όλα τα στρώματα του πληθυσμού.

Όλα ξεκίνησαν ως φυσιολογικός εποχιακός ιός της γρίπης τους πρώτους μήνες του 1918. Τότε το ποσοστό θνησιμότητας δεν ήταν υψηλότερο από το συνηθισμένο και η κοινωνία ενδιαφερόταν πολύ περισσότερο για ειδήσεις από τα μέτωπα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.

Το δεύτερο κύμα της νόσου ξεκίνησε το φθινόπωρο του 1918 και εξαπλώθηκε γρήγορα σε όλο τον κόσμο. Για 13 εβδομάδες, από τα μέσα Σεπτεμβρίου έως τα μέσα Δεκεμβρίου, ο αριθμός των θανάτων υπερέβη τις απώλειες στα μέτωπα. Το τρίτο κύμα κράτησε μέχρι την άνοιξη του 1919.

Οι επιστήμονες δεν κατάφεραν να προσδιορίσουν πού ακριβώς ξεκίνησε η επιδημία. Αυτός ο τύπος της γρίπης ονομάστηκε «ισπανική» επειδή η ισπανική κυβέρνηση ήταν η πρώτη που ανακοίνωσε δημόσια πανδημία τον Μάιο του 1918. Η Ισπανία ήταν ουδέτερη κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Εκείνη την εποχή, σχεδόν το 40 τοις εκατό του πληθυσμού μολύνθηκε στη χώρα, συμπεριλαμβανομένου του Βασιλιά Αλφόνσος ΙΓ΄. Σε άλλες χώρες που συμμετείχαν στον πόλεμο, τα μηνύματα σχετικά με τα μαζικά κρούσματα δεν αφήναν να περνάνε λόγω λογοκρισίας, έτσι ώστε οι στρατιώτες να μην χάνουν το μαχητικό τους πνεύμα.

Τα κύρια συμπτώματα της νόσου ήταν: μπλε επιδερμίδα (κυάνωση), πνευμονία, αιματηρός βήχας. Στα μεταγενέστερα στάδια ο ιός προκαλούσε εσωτερική αιμορραγία, από την οποία ο ασθενής πνιγόταν με το δικό του το αίμα. Η πορεία της νόσου ήταν ταχεία, μερικοί πέθαναν ήδη την επόμενη ημέρα μετά τη μόλυνση. Συνήθως, κατά τη διάρκεια τέτοιων επιδημιών, σε κίνδυνο ήταν κυρίως παιδιά και ηλικιωμένοι. Αλλά η ιδιαιτερότητα της «ισπανικής γρίπης» ήταν ότι οι περισσότεροι από τους νεκρούς ήταν ηλικίας 20 έως 40 ετών. Τους «σκότωνε» το δικό τους ανοσοποιητικό σύστημα, το οποία παρήγαγε πάρα πολλά αντισώματα για την καταπολέμηση του ιού, από τα οποία τελικά κατέρρεαν οι πνεύμονες.

Η 25χρονη Βέρα Χολόντανγια είναι ένα από τα πιο διάσημα θύματα της «ισπανικής γρίπης» στην Ουκρανία. Φωτογραφία: bbc.com

Η ισπανική γρίπη πιθανότατα ήρθε στην Ουκρανία μαζί με τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής μετά τη Συνθήκη Ειρήνης του Μπρεστ τον Μάρτιο του 1918. Μέχρι τον Αύγουστο-Σεπτέμβριο η επιδημία εξαπλώθηκε σε όλες τις περιοχές. Μόνο στο Κίεβο και στα περίχωρά του καταγράφηκαν περίπου 700 χιλιάδες ασθενείς, εκ των οποίων περισσότεροι από 10 χιλιάδες πέθαναν. Σε ορισμένες χώρες και πόλεις έκλεισαν σχολεία, εκκλησίες, θέατρα και άλλοι δημόσιοι χώροι. Οι καταστηματάρχες εξυπηρετούσαν πελάτες απ’ έξω στους δρόμους. Οι ασθενείς στέλνονταν σε καραντίνα σε ειδικά στρατόπεδα σκηνών. Αλλά αυτό δεν βοηθούσε, επειδή οι ασθενείς εντοπίζονταν ήδη στα τελευταία στάδια.

Ο παγκόσμιος πόλεμος συνέβαλε στην ευρεία εξάπλωση της επιδημίας: συνεχή μετακίνηση στρατευμάτων, ανθυγιεινές συνθήκες σε τάφρους και στρατόπεδα. Το φθινόπωρο του 1918 οι απώλειες στρατιωτών από την επιδημία ήταν υψηλές και στις δύο πλευρές. Ως εκ τούτου, οι ιστορικοί αποκαλούν την ισπανική γρίπη έναν από τους λόγους που επηρέασαν το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.

Ποιος ξέρει, μήπως ο Θεός επέτρεψε τον κοραναϊό να αλλάξουμε γνώμη και να σταματήσουμε τον πόλεμο στη χώρα μας;

Πηγή όλων των ασθενειών

Οι ασθένειες και ο θάνατος μπήκαν στον κόσμο μας μαζί με την πτώση. Έχοντας φύγει από τον Παράδεισο, ο άνθρωπος έχασε τη χάρη, άρχισε να αρρωσταίνει και να πεθαίνει. Η ανθρωπότητα  που δεν ήθελε να αφήσει την αμαρτία λάμβανε τακτικά διδάγματα μέσω ασθενειών, πολέμων, καταστροφικών φυσικών καταστροφών. Έτσι, οι Ισραηλινοί που ταξιδεύουν στην έρημο, που έπεφτε σε άσωτες αμαρτίες και συμμετείχε στα τελετουργικά ειδωλολατρικά μυστήρια των γειτονικών λαών, τιμωρήθηκαν με σεξουαλικά μεταδιδόμενες ασθένειες. Σκληροί πόλεμοι και επιδημίες πάντοτε συμπορεύονταν. Ο στρατός των αόρατων δολοφόνων ήταν η απάντηση της Πρόνοιας του Θεού στην επιθυμία του ανθρώπου να αμαρταίνει, να χύνει το αίμα των άλλων.

Αλλά ας επιστρέψουμε στα της Ουκρανίας. Ας μην ξεχνάμε άλλα σοβαρά προβλήματα υγείας στη χώρα μας. Η ταχεία εξάπλωση της φυματίωσης και του HIV/AIDS κατέστησε την Ουκρανία ηγέτη σε αυτές τις ασθένειες μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών. Το δυστύχημα του Τσερνομπίλ εξακολουθεί να πυροβολεί με ογκολογικές ασθένειες σε Ουκρανούς πολίτες. Αλκοολισμός, ναρκομανία και θανατηφόρα κυκλοφοριακά ατυχήματα συλλέγουν τη συγκομιδή των θανάτων τους. Δεν μιλάω καν για τον αριθμό των παιδιών που πέθαναν στη μήτρα των μητέρων τους λόγω εκτρώσεων που επιτρέπονται ελεύθερα στη χώρα μας.

Υγεία είναι δώρο του Θεού. Είναι σαν εκείνα τα ευαγγελικά «τάλαντα» που έδωσε ο βασιλιάς στους υπηρέτες του, έτσι ώστε να τα βάλουν σε απαραίτητη, χρήσιμη δουλειά. Εμείς, ως δειλός και τεμπέλης σκλάβος, θάβουμε αυτό το τάλαντο, αυτό το δώρο στη γη. Κακές συνήθειες, υπερβολές, ερειπωμένη οικολογία, αμαρτίες και κακίες είναι παράγοντες που σκοτώνουν την ψυχική και σωματική υγεία της σύγχρονης ανθρωπότητας. Έχουμε τρελαθεί σε αυτόν άθεο και απάνθρωπο κόσμο. Και τότε ο Θεός στέλνει, ως παιδαγωγικό μέτρο, σε όλους μας μια δύσκολη δοκιμασία. Θα παραμείνουμε Χριστιανοί ή, τουλάχιστον, απλά άνθρωποι με στοιχειώδη κοσμικό ανθρωπισμό;

Ο καθένας μπορεί πραγματικά να εκδηλωθεί τον καιρό αυτών των δοκιμών. Στη συνήθη πορεία της ζωής ζούμε σαν να μην υπάρχει θάνατος, φασαρία, ματαιώνουμε, ξοδεύουμε τη ζωή σε μικροπράγματα, χωρίς να σκεφτόμαστε την αιωνιότητα. Και τώρα μπροστά στον άνθρωπο εμφανίζεται φάντασμα τόσο κοντινού, πιθανού και τρομερού θανάτου. Σε αυτό το υπαρξιακό κατώφλι ο άνθρωπος μπορεί να τρέμει δειλά για τη ζωή του ή να επιδιώκει να βοηθήσει τον πλησίον.

Τι θα ξεσπάσει από το στήθος: γκρίνια ή προσευχή; Φόβος θανάτου ή φόβος να φύγεις από τη ζωή χωρίς μετάνοια και κανένα νόημα;

Και σήμερα, όπως και τις προηγούμενες εποχές, η Εκκλησία γίνεται ο τελευταίος προμαχώνας σε αυτή τη δύσκολη στιγμή. Η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία μας θα είναι μέχρι το τέλος με τους ανθρώπους της στις μέρες των σοβαρών δοκιμασιών. Είδαμε ότι ορισμένες Τοπικές Εκκλησίες και ετερόδοξες ομολογίες έκλεισαν τις εκκλησίες τους ακριβώς τότε όταν τους χρειάζονταν οι ενορίτες πιο πολύ. Πώς να μην θυμηθούμε εδώ το ευαγγελικό παράδειγμα της συμπεριφοράς του ποιμένα και μισθοφόρου;

Δώσε μας, Κύριε, δύναμη αυτή τη στιγμή! Πιστεύουμε ότι ο Γολγοθάς του κοροναϊού της Ουκρανίας θα αντικατασταθεί από το Πάσχα – τη νίκη του Χριστού επί ασθενειών και θανάτου. Εν τω μεταξύ θα συνεχίσουμε να ζούμε, να προσευχόμαστε, να ανεβαίνουμε από δύναμη σε δύναμη εν αγάπη για τον Θεό και τη δημιουργία Του.

 

1 - Λ. Ζούκοφσκι. Από την ιστορία της επιδημίας χολέρας στο Κίεβο το 1847 // περιοδικό «Αγαπητός», αρ. 4 2000

Αν παρατηρήσετε κάποιο σφάλμα, επισημάνετε το επιθυμητό κείμενο και πιέστε Ctrl + Enter για να ενημερώσετε τον διαχειριστή για αυτό.

Δημοσκοπησεις

Είναι σωστή η πρωτοβουλία Ελλ. ιεραρχών να διοργανώσουν Πανορθ. Σύνοδο χωρίς Φανάρι;
Ναι, η εκκλησία πρέπει να αξιολογήσει τα βήματα του Φαναρίου
72%
Όχι, είνια αντικανονικό
23%
Μη ρεαλιστικό, κανένας δεν θα θέλει να χαλάσει σχέσεις με την Κων/πολη
5%
Συνολικά ψήφισαν: 138

Αρχείο

Система Orphus