Είναι η θρησκεία ένοχη για τρομοκρατία

Οι αναφορές στη θρησκεία ως αιτία τρομοκρατικών επιθέσεων δεν μπορούν να δώσουν μια λογική απάντηση στο ερώτημα: γιατί οι πράξεις των βομβιστών αυτοκτονίας συμβαίνουν μόνο σε συγκεκριμένες κοινωνίες και τις συγκεκριμένες στιγμές; Φωτογραφία: ΕΟΔ

21 Αυγούστου, με ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, καθιερώθηκε ως Διεθνή Ημέρα Μνήμης Θυμάτων της τρομοκρατίας, τρομερού και ανελέητου φαινόμενου που συνδέεται από πολλούς με τη θρησκεία.

Στη σύγχρονη μορφή της η τρομοκρατία εμφανίστηκε πριν από λίγο καιρό και έχει ήδη γίνει μια από τις «μπίζνες κάρτες» των κριτών της θρησκείας και των άθεων γενικότερα. Και εμείς, οι Χριστιανοί, έχουμε συνηθίσει να σκεφτόμαστε την τρομοκρατία ταυτόχρονα με την έννοια του μουσουλμανικού θρησκευτικού φονταμενταλισμού. Πράγματι, στον Χριστιανισμό δεν υπήρχαν βομβιστές αυτοκτονίας που ανατινάζονταν στο πλήθος και έτσι έπαιρναν ζωές δεκάδων, αν όχι εκατοντάδων ανθρώπων. Αλλά ας μην ξεχνάμε ότι πολλοί από τους αντιπάλους της θρησκείας εδώ δεν κάνουν καθόλου σαφή διάκριση. Για παράδειγμα, ο Αμερικανός δημοσιογράφος στους τομείς της φιλοσοφίας, της θρησκείας και της νευροβιολογίας Σαμ Χάρις, στο βιβλίο του «Τέλος της πίστης», γράφει: «Η Βίβλος και το Κοράνι θα έπαιρναν την άξια θέση τους στα ράφια μας, δίπλα στις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου και το Αιγυπτιακό Βιβλίο των Νεκρών».

Σήμερα, το κίνημα όπως ο Νέος Αθεϊσμός, η εμφάνιση του οποίου συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με την αντίδραση στα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, έχει ήδη αφήσει τις πρώτες σελίδες των περιοδικών στον Δυτικό τύπο. Αλλά ήταν ακριβώς ο Νέος Αθεϊσμός με τον οποίο αναζωογονήθηκε, έλαβε νέα ώθηση και ενεργοποιήθηκε έντονα μύθος ότι οποιαδήποτε θρησκεία είναι το παθολογικό κακό, ότι είναι δυνητικά επικίνδυνη σφαίρα ανθρώπινης δραστηριότητας, ικανή να «εκραγεί» ανά πάσα στιγμή.

Έτσι αποδεικνύεται ότι σε αυτό το θέμα βρισκόμαστε σε «μία πλευρά των οδοφραγμάτων» μαζί με τους Μουσουλμάνους και άλλους πιστούς. Γι’ αυτό το παρόν κείμενο είναι η προσπάθειά μου να υπερασπιστώ τη θρησκεία γενικά σε ένα τόσο δύσκολο ζήτημα όπως η τρομοκρατία.

Να πεθάνεις για τη νίκη

Όπως έχω ήδη σημειώσει, στο πρόβλημα της εύρεσης των αιτίων των τρομοκρατικών επιθέσεων, ο φαινομενικά προφανής ρόλος της θρησκείας δεν είναι τόσο προφανής. Για να το καταλάβουμε αυτό, ας στραφούμε στο έργο του πολιτικού επιστήμονα και καθηγητή του Πανεπιστημίου του Σικάγο Ρόμπερτ Πέιπ «Dying to Win: The Strategic Logic of Suicide Terrorism», το οποίο μπορεί να μεταφραστεί ως «Να πεθάνεις για τη νίκη: στρατηγική λογική των βομβιστών-τρομοκρατών».

Γιατί αναφέρομαι σε αυτό το συγκεκριμένο βιβλίο; Είναι απλό, τα στοιχεία που παρέχονται από τον Ρόμπερτ Πέιπ είναι η πληρέστερη βάση δεδομένων όλων των τρομοκρατικών πράξεων που διαπράχθηκαν κατά την εικοσαετία από το 1983 έως το 2003. Έχε συλλέξει πληροφορίες από όλες τις διαθέσιμες πηγές σε περιοδικά και στο Διαδίκτυο, τόσο στα Αγγλικά όσο και σε άλλες γλώσσες, ανέλυσε κάθε τρομοκρατική πράξη στην οποία σκοτώθηκε τουλάχιστον ένας τρομοκράτης. Απλώς δεν υπάρχει μια πιο ολοκληρωμένη μελέτη αυτού του προβλήματος στον κόσμο.

Εάν δεν σκάβετε πολύ βαθιά, διαισθητικά κάθε άνθρωπος θα σκεφτεί ότι οι περισσότερες τρομοκρατικές επιθέσεις συνδέονται με κάποιον τρόπο με τον μουσουλμανικό φονταμενταλισμό, δηλαδή ότι η θρησκεία έπαιξε εδώ, αν όχι αποφασιστική, τουλάχιστον έναν από τους πρωταγωνιστικούς ρόλους.

Λίγο υπόβαθρο. Όπως παρατήρησα, η έρευνα του Ρόμπερτ Πέιπ περιλαμβάνει ανάλυση των τρομοκρατικών επιθέσεων από το 1983 έως το 2003. Η σύγχρονη τρομοκρατία αυτοκτονίας, στην οποία ο επιτιθέμενος σκοτώνει τον εαυτό του και τους άλλους, ξεκίνησε στον Λίβανο στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Το πρώτο παράδειγμα είναι τα γεγονότα της 23ης Οκτωβρίου 1983. Τότε μια ομάδα τρομοκρατών από την οργάνωση Χεζμπολάχ σε ένα φορτηγό εισέβαλε στη θέση των στρατώνων του Σώματος Πεζοναυτών των ΗΠΑ, ανατινάχθηκε και έτσι πήρε ζωές των 241 στρατιωτών. Αυτό συνέπεσε με τον σχεδόν ταυτόχρονο βομβαρδισμό γαλλικών στρατευμάτων κοντά στους στρατώνες, ο οποίος σκότωσε άλλα 58 άτομα. Αυτά τα γεγονότα σηματοδότησαν στην ουσία την αρχή και έγιναν παράδειγμα παρόμοιων ενεργειών από τρομοκράτες από τις ομάδες Χαμάς, Τίγρεις για την Απελευθέρωση των Ταμίλ Ιλάμ και Αλ Κάιντα. Όσο για το 2003, αυτό είναι απλώς το ανώτερο χρονικό όριο της έρευνας του Πέιπ, μετά το οποίο, το 2005, δημοσιεύει τα αποτελέσματα των έργων του.

Κατά τη διάρκεια της υποδεικνυόμενης περιόδου είκοσι ετών πραγματοποιήθηκαν συνολικά 315 τρομοκρατικές επιθέσεις.

Εάν δεν σκάβετε πολύ βαθιά, διαισθητικά κάθε άνθρωπος θα σκεφτεί ότι οι περισσότερες τρομοκρατικές επιθέσεις συνδέονται με κάποιον τρόπο με τον μουσουλμανικό φονταμενταλισμό, δηλαδή ότι η θρησκεία έπαιξε εδώ, αν όχι αποφασιστική, τουλάχιστον έναν από τους πρωταγωνιστικούς ρόλους. Όμως, στην πραγματικότητα, αυτό δεν ισχύει καθόλου.

Ο Πέιπ στο έργο του αναλύει τεράστιο αριθμό παραγόντων και λόγων, αλλά θα επικεντρωθούμε σε αυτούς που έχουν σχέση με τη θρησκεία.

Σχεδόν όλοι οι βομβιστές αυτοκτονίας έχουν έναν κοινό στόχο – να κάνουν τους σύγχρονους δημοκράτες να αποσύρουν τα στρατεύματά τους από το έδαφος που οι τρομοκράτες θεωρούν πατρίδα τους. Σε αυτό το πλαίσιο η θρησκεία δεν είναι η αιτία...

Έτσι, οι κορυφαίοι υποκινητές επιθέσεων αυτοκτονίας (για την υπό εξέταση περίοδο) είναι οι Τίγρεις του Ταμίλ (Τίγρεις για την Απελευθέρωση των Ταμίλ Ιλάμ (LTTE) –κίνημα ανταρτών του Ταμίλ που αγωνίστηκε για τη δημιουργία του ανεξάρτητου κράτους Ταμίλ Ιλάμ στη Σρι Λάνκα). Αν και βγήκαν από το ινδουιστικό περιβάλλον, αλλά είναι κατηγορηματικοί αντίπαλοι της θρησκείας και ακολουθούν σοσιαλιστική ιδεολογία. Αυτή η ομάδα διέπραξε 76 από τα 315 εγκλήματα που μελετήθηκαν στο προαναφερθέν έργο, κάτι που είναι ακόμη περισσότερο από τη ομάδα Χαμάς. 

Σχεδόν όλοι οι βομβιστές αυτοκτονίας έχουν έναν κοινό στόχο – να κάνουν τους σύγχρονους δημοκράτες να αποσύρουν τα στρατεύματά τους από το έδαφος που οι τρομοκράτες θεωρούν πατρίδα τους. Σε αυτό το πλαίσιο η θρησκεία δεν είναι η αιτία, αν και μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο για τρομοκρατικές οργανώσεις για τη στρατολόγηση δραστών εγκλημάτων που εξυπηρετούν τον ευρύ στρατηγικό στόχο.

Τρία γενικά πρότυπα υποστηρίζουν αυτά τα ευρήματα.

Πρώτον, σχεδόν όλες οι τρομοκρατικές επιθέσεις συμβαίνουν ως μέρος οργανωμένων εκστρατειών, κι όχι ως μεμονωμένα και τυχαία περιστατικά. Από τα 315 εγκλήματα, οι αιτίες των 301 επιθέσεων εντοπίζονται στο πλαίσιο μεγάλων, διαδοχικών πολιτικών ή στρατιωτικών εκστρατειών.

Δεύτερον, τα δημοκρατικά κράτη είναι ξεκάθαρα ευάλωτα σε βομβιστές αυτοκτονίας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Γαλλία, η Ινδία, το Ισραήλ, η Ρωσία, η Σρι Λάνκα και η Τουρκία γίνονται στόχοι επίθεσης σε σχεδόν κάθε τρομοκρατική επίθεση τις δύο δεκαετίες. 

Τρίτον, τα εγκλήματα των βομβιστών αυτοκτονίας έχουν σχεδόν στρατηγικό στόχο. Από το Λίβανο στο Ισραήλ, στη Σρι Λάνκα, στο Κασμίρ, στην Τσετσενία, όπου οι χορηγοί κάθε τρομοκρατικής πράξης ήταν τρομοκρατικές ομάδες που προσπαθούσαν να δημιουργήσουν ή να διασφαλίσουν πολιτική αυτοδιάθεση αναγκάζοντας τη δημοκρατική κυβέρνηση να αποσυρθεί από την επικράτειά τους. Ακόμη και η Αλ Κάιντα ταιριάζει σε αυτό το σενάριο: αν και η Σαουδική Αραβία δεν βρίσκεται υπό αμερικανική στρατιωτική κατοχή ως τέτοια, ένας από τους κύριους στόχους του Οσάμα Μπιν Λάντεν ήταν να απομακρύνει τα αμερικανικά στρατεύματα από τον Περσικό Κόλπο και να μειώσει την ισχύ και την επιρροή της Ουάσιγκτον στην περιοχή.

Ενοχή για επιθέσεις

Η γνώμη που βασίζεται στην αναζήτηση των αιτίων της αυτοκτονικής τρομοκρατίας στη θρησκευτική σφαίρα συνδέεται με το γεγονός ότι οι ερευνητές αυτού του φαινομένου συνήθως επικεντρώνονται στον παραλογισμό της πράξης αυτοκτονίας από την άποψη του κάθε δράστη. Ως αποτέλεσμα, επικεντρώνονται στα κίνητρα των ατομικών αυτοκτονιών, ή στη θρησκευτική καθοδήγηση (τη βίαιη επιβολή αξιών, στόχων, ιδεολογιών σε ένα άτομο (ομάδα, λαό) από ορισμένες αρχές ή θεσμούς εξουσίας) ή σε ψυχολογικές τάσεις.

Αυτή η εξήγηση ήταν αποδεκτή τη δεκαετία του 1980, αλλά ήδη στη δεκαετία του 1990, λόγω αυξανόμενης ορμής της τρομοκρατίας, κατέστη σαφές ότι τέτοιοι λόγοι δεν μπορούν να θεωρηθούν επαρκείς, πόσο μάλλον εξαντλητικοί.

Παραδοσιακό «σπρώξιμο» της ευθύνης για τρομοκρατικές επιθέσεις στη θρησκεία οφείλεται στο γεγονός ότι τα δυτικά μέσα ενημέρωσης επικεντρώνονται μόνο σε ισλαμικές ομάδες, ενώ οι περισσότερες από τις τρομοκρατικές επιθέσεις, όπως ήδη αναφέρθηκε, διαπράχθηκαν από το LTTE. Οι Τίγρεις του Ταμίλ, για παράδειγμα, βομβάρδισαν το Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου στο Κολόμπο το 1997, σε βομβιστική επίθεση αυτοκτονίας που σκότωσε δύο αρχηγούς κρατών: τον Ραβίβ Γκάντι στην Ινδία και τον Ρανασίνκα Πρεμαντάσα στη Σρι Λάνκα.

Για παράδειγμα, το ΚΕΚ (Κουρδικό Εργατικό Κόμμα), το οποίο χρησιμοποιεί βομβιστές αυτοκτονίας ως μέρος της στρατηγικής του για την επίτευξη της κουρδικής αυτονομίας στην Τουρκία, καθοδηγείται από την κοσμική μαρξιστική-λενινιστική ιδεολογία του αρχηγού του, Αμπντουλάχ Οτσαλάν.

Ακόμα και σε ένα παραδοσιακά μουσουλμανικό περιβάλλον, το ένα τρίτο των τρομοκρατικών επιθέσεων διαπράχθηκαν από εκπροσώπους κοσμικών ομάδων. Για παράδειγμα, το ΚΕΚ (Κουρδικό Εργατικό Κόμμα), το οποίο χρησιμοποιεί βομβιστές αυτοκτονίας ως μέρος της στρατηγικής του για την επίτευξη της κουρδικής αυτονομίας στην Τουρκία, καθοδηγείται από την κοσμική μαρξιστική-λενινιστική ιδεολογία του αρχηγού του, Αμπντουλάχ Οτσαλάν, κι όχι από ισλαμικά-θρησκευτικά κίνητρα.

Πρέπει να ειπωθεί ότι στις συγκρούσεις που χαρακτηρίζουν τον ισλαμικό φονταμενταλισμό, ομάδες κοσμικών ιδεολογιών αποτελούν σημαντικό αριθμό επιθέσεων αυτοκτονίας. Σε αυτά περιλαμβάνονται το Λαϊκό Μέτωπο για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης, οι Ταξιαρχίες των Μαρτύρων της Αλ Άσσα με την αφοσίωσή τους στο σοσιαλιστικό κίνημα Φατάχ του Γιασέρ Αραφάτ (Κίνημα για την Εθνική Απελευθέρωση της Παλαιστίνης) – αυτές οι ομάδες έχουν διαπράξει 31 από 92 επιθέσεις εναντίον του Ισραήλ.

Κομμουνιστικές και σοσιαλιστικές ομάδες όπως το Εθνικό Μέτωπο Αντίστασης του Λιβάνου, το Λιβανέζικο Κομμουνιστικό Κόμμα και το Συριακό Εθνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα έχουν αναλάβει την ευθύνη για 27 από τις 36 επιθέσεις στο Λίβανο τη δεκαετία του 1980.

Γιατί;

Οι αναφορές στη θρησκεία ως αιτία τρομοκρατικών επιθέσεων δεν μπορούν να δώσουν μια λογική απάντηση στο ερώτημα: γιατί οι πράξεις των βομβιστών αυτοκτονίας συμβαίνουν μόνο σε συγκεκριμένες κοινωνίες και τις συγκεκριμένες στιγμές; Όλα αυτά απαιτούν πολιτική και κοινωνική αποσαφήνιση. Επίσης αυτή η προσέγγιση μπορεί να εξηγήσει γιατί περισσότερο από το 95 τοις εκατό όλων των επιθέσεων συμβαίνουν σε οργανωμένες, εστιασμένες στο χρόνο, καμπάνιες.

Το δημογραφικό προφίλ του βομβιστή αυτοκτονίας δεν ταιριάζει με το προφίλ της κοινής αυτοκτονίας. Οι βομβιστές αυτοκτονίας προέρχονται από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα, με ή χωρίς πτυχία πανεπιστημίου, ανύπαντρες και κοινωνικοί, άνδρες και γυναίκες, ηλικίας μεταξύ 15 και 52 ετών. Έτσι, η στρατηγική λογική των βομβιστών αυτοκτονίας είναι πρωτίστως πολιτική. Η συντριπτική πλειονότητα των τρομοκρατικών επιθέσεων δεν είναι μεμονωμένα και τυχαία εγκλήματα μεμονωμένων φανατικών, αλλά συμβαίνουν σε κλάστερ (ομάδες), ως μέρος μιας ευρύτερης εκστρατείας που οργανώνεται με συγκεκριμένο σκοπό.

Ισλαμικό κράτος

Αν και εκπρόσωποι αυτής της από τις πιο διάσημες ομάδες σήμερα θεωρούν τους εαυτούς τους Σουνίτες μουσουλμάνους, είναι αδύνατο να πούμε ότι βασίζονται αποκλειστικά στις θρησκευτικές διδασκαλίες. Η θρησκεία σίγουρα έχει σημασία εδώ, αλλά μόνο ως ένα από τα εργαλεία για τη διαμόρφωση μιας συγκεκριμένης ιδεολογίας.

Στις μεταγενέστερες δημοσιεύσεις του ο Ρόμπερτ Πέιπ υποστηρίζει ότι οι περισσότεροι βομβιστές αυτοκτονίας του ISIS οδηγούνται από κάποιο είδος εθνικισμού, δηλ. προσπαθούν να συνδέσουν τη ζωή τους με την ιδέα ενός κράτους που βασίζεται στον νόμο της Σαρία. Είναι επίσης σημαντικό το γεγονός ότι η ηγεσία του ISIS αποτελείται από περίπου 25 άτομα, εκ των οποίων μόνο το ένα τρίτο είναι θρησκευτικοί φανατικοί, ένα άλλο τρίτο είναι σουνίτες αντάρτες και ένα άλλο τρίτο είναι πρώην αξιωματικοί του Σαντάμ Χουσεΐν. Είναι Baathists, δηλ. υποστηρίζουν ιδέες του αραβικού εθνικισμού, του παναραβισμού και, που είναι πολύ σημαντικό, ιδέες της οικοδόμησης ενός κοσμικού κράτους, χωρισμένου από τη θρησκεία.

* * *

Λαμβάνοντας υπόψη τα προαναφερθέντα, μπορείτε να αρχίσετε να «ρίχνετε βρωμιά» στους άθεους, δήθεν, κοιτάξτε, και οι αντίπαλοι της θρησκείας διαπράττουν τρομοκρατικές πράξεις, τώρα ας φορτώσουμε όλα πάνω τους, κηρύττοντας τους περιθωριοποιημένους, που πρέπει να διαχωριστούν από τη φωτισμένη κοινωνία. Φυσικά, ο καθένας μας καταλαβαίνει απόλυτα πόσο παράλογο είναι αυτό. Το κύριο θεωρητικό συμπέρασμα όλων των ερευνών του Ρόμπερτ Πέιπ σχετικά με το ρόλο της θρησκείας στον σχηματισμό της σύγχρονης τρομοκρατίας μπορεί να συνοψιστεί ως εξής: καμιά από τις θρησκείες του κόσμου δεν μπορεί να είναι η αιτία της εμφάνισης βομβιστών αυτοκτονίας. Τις περισσότερες φορές, οι βομβιστές αυτοκτονίας προκύπτουν βάσει της ταυτοποίησης τους με καταπιεσμένο λαό, το έδαφος (γη) του οποίου βρίσκεται υπό κατοχή από ξένο κράτος και που έχει περιορισμένους στρατιωτικούς πόρους. Όταν μερικοί σχηματισμοί αερομεταφορέων του Πολεμικού Ναυτικού των Η.Π.Α. εισέρχονται στον Περσικό Κόλπο, οι ντόπιοι δεν μπορούν πραγματικά να τους αντιταχθούν εκτός από έναν τέτοιο «άτιμο» πόλεμο.

Δεν θα μπούμε σε πολιτικούς λογισμούς, αλλά ελπίζω ότι τώρα θα καταστεί σαφές σε όλους ότι δεν θα είναι δυνατό να «στιγματιστεί» η θρησκεία σε μια συζήτηση για την τρομοκρατία. Ακόμα κι αν κάποιος χρησιμοποιεί θρησκευτικά δόγματα για να επιτύχει πολιτικούς στόχους, αυτό δεν αλλοιώνει καθόλου την ίδια τη θρησκεία.

Τέλος, λίγα λόγια πρέπει να ειπωθούν για τον Χριστιανισμό. Οποιαδήποτε συζήτηση για τη θρησκευτική σκληρότητα οδηγεί στο άβολο γεγονός ότι ο Χριστιανισμός προσφέρει δικαιολογία για την άρνηση της βίας. Οι Χριστιανοί υποστηρίζουν ότι, σε κάποιο βαθμό, μπορούμε να γνωρίζουμε τη φύση του Θεού στον Ιησού της Ναζαρέτ, έτσι που τα λόγια και οι πράξεις του Χριστού αποκαλύπτουν τον χαρακτήρα και τη θέληση του Θεού, και απλά δεν μπορεί να βρεθεί ένας πιο ήπιος και ταπεινός άνθρωπος από τον Σωτήρα μας. Ήταν πάντα το αντικείμενο κι όχι η πηγή της σκληρότητας, γιατί ήταν αυτός που είπε: «Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν μὴ ἀντιστῆναι τῷ πονηρῷ· ἀλλ᾿ ὅστις σε ῥαπίσει ἐπὶ τὴν δεξιὰν σιαγόνα, στρέψον αὐτῷ καὶ τὴν ἄλλην» (Ματθαίος 5,39). Σε αυτά τα λόγια αξίζει να προστεθεί και η διδαχή του Αποστόλου Παύλου: «Όταν οργίζεστε, μη φτάνετε ως την αμαρτία· η δύση του ήλιου ας μη σας βρίσκει ακόμα οργισμένους» (Εφεσ. 4,26).

Αν παρατηρήσετε κάποιο σφάλμα, επισημάνετε το επιθυμητό κείμενο και πιέστε Ctrl + Enter για να ενημερώσετε τον διαχειριστή για αυτό.

Δημοσκοπησεις

Η αποχώρηση από την ιεροσύνη του Ανδρέα Κονάνο είναι:
ειλικρινή πράξη ενός κληρικού που ένιωθε ότι ήταν αδύνατο να παραμείνει ιερέας
29%
προδοσία της Εκκλησίας
57%
αν δεν κρίνουμε, δε θα κριθούμε
14%
Συνολικά ψήφισαν: 7

Αρχείο

Система Orphus